Bütçede Dengeler Değişiyor – Ekonomi Dünya Dergisi

Ancak bütün bu gelişmelerin arka planında en az para politikası kadar önemli bir başka gösterge bulunuyor: Kamu maliyesi.

Çünkü fiyat istikrarının kalıcı olarak sağlanabilmesi, yalnızca Merkez Bankası’nın uyguladığı para politikasına değil, kamu gelirleri ile harcamaları arasındaki dengenin korunmasına da bağlı.

Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından açıklanan Eylül 2026 merkezi yönetim bütçe gerçekleşmeleri, kamu maliyesindeki baskının devam ettiğini gösteriyor.

Ağustos ayında fazla veren bütçe, eylül ayında yeniden açık verirken, gelirler ile giderler arasındaki makasın belirgin biçimde açılması dikkat çekiyor.

Eylül ayında bütçe gelirleri 1 trilyon 253 milyar TL, giderleri ise 1 trilyon 785 milyar TL olarak gerçekleşti.

Böylece yalnızca bir ayda 532,2 milyar TL bütçe açığı oluştu.

Geçen yılın aynı dönemine göre gelirler yüzde 22,7 artarken, harcamalardaki artış yüzde 34,1’e ulaştı.

Başka bir ifadeyle kamu harcamaları, gelirlerden 11,4 puan daha hızlı büyüdü.

Elde edilen her 100 TL gelire karşılık yaklaşık 142,5 TL harcama yapılması, bütçe üzerindeki baskıyı daha anlaşılır hale getiriyor.

Üstelik bu görünüm yalnızca eylül ayıyla sınırlı değil.

Yılın ilk dokuz ayında bütçe gelirleri 12,1 trilyon TL’ye, giderleri ise 13,9 trilyon TL’ye ulaşırken, toplam bütçe açığı 1,84 trilyon TL olarak gerçekleşti.

Gelirlerin yüzde 34,5, giderlerin ise yüzde 36,4 artması, kamu maliyesinde harcama disiplininin önemini bir kez daha ortaya koyuyor.

Bütçede faiz yükü ve harcamaların yapısı dikkat çekiyor

Bütçe verilerinin öne çıkan başlıklarından biri de faiz giderleri.

Eylül ayında faiz ödemeleri 263 milyar TL’ye ulaşırken, toplam harcamaların yaklaşık yüzde 14,7’sini oluşturdu.

Yani kamu bütçesinden harcanan her 100 TL’nin yaklaşık 15 TL’si faiz ödemelerine ayrıldı.

Ancak burada dikkat edilmesi gereken önemli bir ayrıntı var.

Eylül ayında oluşan 532,2 milyar TL bütçe açığının yaklaşık 269,2 milyar TL’si faiz dışı açıktan kaynaklandı.

Dolayısıyla bütçedeki bozulmayı yalnızca faiz ödemeleriyle açıklamak mümkün değil.

Bununla birlikte yılın ilk dokuz ayında yaklaşık 410,8 milyar TL faiz dışı fazla verilmiş olması, mali dengelerin değerlendirilmesinde aylık gelişmeler kadar kümülatif görünümün de önemli olduğunu gösteriyor.

Harcamaların dağılımına baktığımızda ise cari transferler ve personel giderleri ön plana çıkıyor.

Eylül ayında cari transferler yıllık yüzde 48,7 artışla 679,4 milyar TL’ye, personel giderleri ise yüzde 24,5 artışla 455,6 milyar TL’ye ulaştı.

Mal ve hizmet alım giderleri de yüzde 60,8 artarak 135,5 milyar TL olarak gerçekleşti.

Bu üç kalemin toplam bütçe harcamalarının yaklaşık yüzde 71’ini oluşturması, kamu harcamalarının yapısal özelliklerini ortaya koyuyor.

Özellikle sosyal güvenlik sistemine yapılan aktarımlar, sosyal yardımlar ve çeşitli destekleri kapsayan cari transferlerin büyüklüğü, bütçenin hareket alanını daraltabiliyor.

Elbette bu harcamaların önemli bir bölümü ekonomik ve sosyal açıdan gerekli.

Ancak asıl mesele, kamu kaynaklarının ne ölçüde verimli kullanıldığı ve yapılan harcamaların ekonomik büyümeye nasıl katkı sağladığı.

Vergi gelirleri artarken bütçe neden açık veriyor?

Eylül ayında vergi gelirleri yaklaşık 1,07 trilyon TL seviyesinde gerçekleşti.

Yüksek enflasyon ortamında fiyatların yükselmesi, özellikle tüketim üzerinden alınan vergilerin nominal olarak artmasına katkı sağlıyor.

Ancak aynı dönemde kamu harcamalarının da yükselmesi, vergi gelirlerindeki artışın bütçe dengesine olumlu yansımasını sınırlıyor.

Burada önemli olan yalnızca vergi tahsilatlarının ne kadar arttığı değil, bu artışın ne ölçüde sürdürülebilir olduğu.

Önümüzdeki dönemde dezenflasyon sürecinin devam etmesi ve iç talebin daha dengeli bir yapıya kavuşmasıyla birlikte vergi gelirlerinin artış hızında da değişimler yaşanabilir.

Dolayısıyla kamu maliyesinde kalıcı bir iyileşme için gelir artışlarının yanında harcama etkinliğinin güçlendirilmesi gerekiyor.

Mali disiplin olmadan kalıcı dezenflasyon mümkün mü?

Türkiye ekonomisinin temel hedeflerinden biri enflasyonun kalıcı biçimde düşürülmesi.

Bu süreçte para politikası önemli bir rol üstlenirken, maliye politikasının da aynı doğrultuda hareket etmesi gerekiyor.

Çünkü Merkez Bankası sıkı para politikasıyla toplam talebi sınırlamaya çalışırken kamu harcamalarının güçlü seyretmesi, dezenflasyon sürecini zorlaştırabilir.

Elbette bütün kamu harcamalarının enflasyon üzerindeki etkisi aynı değil.

Üretken yatırımlara ve verimliliği artıran alanlara yönlendirilen kaynaklar, uzun vadede ekonomik büyümeyi destekleyebilir.

Ancak kısa vadeli talebi artıran ve kalıcı bütçe yükümlülükleri oluşturan harcamaların dikkatle yönetilmesi gerekiyor.

Bu nedenle mali disiplin yalnızca bütçe açığının azaltılması anlamına gelmiyor.

Aynı zamanda ülke risk priminin gerilemesi, kamu borçlanma maliyetlerinin düşmesi ve özel sektörün finansmana erişim koşullarının iyileşmesi açısından da önem taşıyor.

Son çeyrekte bütçeyi ne bekliyor?

Eylül ayı gerçekleşmeleri, yılın son çeyreğine girilirken kamu maliyesinin ekonomi politikalarının önemli gündem maddelerinden biri olmaya devam edeceğini gösteriyor.

Özellikle faiz dışı dengenin seyri, cari transferlerdeki artış ve vergi tahsilatlarının performansı yakından takip edilmeli.

Yılın ilk dokuz ayında 1,84 trilyon TL’ye ulaşan bütçe açığı, kalan dönemde harcamaların yönetimini daha da önemli hale getiriyor.

Bununla birlikte yıl genelinde faiz dışı fazla verilebilmiş olması, mali disiplin açısından korunması gereken önemli bir kazanım.

Sonuç olarak eylül ayı bütçe verileri, Türkiye ekonomisinde yalnızca gelirleri artırmanın yeterli olmadığını, harcamaların niteliği ve verimliliğinin de en az gelir performansı kadar önemli olduğunu gösteriyor.

Önümüzdeki dönemde enflasyonla mücadelede kalıcı başarı sağlanabilmesi için para ve maliye politikalarının birbirini tamamlaması, kamu kaynaklarının daha verimli kullanılması ve bütçe disiplininin güçlendirilmesi gerekiyor.

Çünkü güçlü bir kamu maliyesi, yalnızca bütçe açığını kontrol altında tutmanın değil, aynı zamanda sürdürülebilir büyümenin ve kalıcı fiyat istikrarının da temel koşullarından biri.